Neden Hep Yanlış İnsanlara Âşık Oluyoruz? İlişkilerdeki Tekrarlama Zorlantısı ve Bilinçdışı Çekim

Romantik ilişkilerde benzer senaryoların, benzer hayal kırıklıklarının ve neredeyse kopyalanmış gibi duran partner profillerinin tekrar tekrar hayatın merkezine yerleşmesi, pek çok insanın içsel dünyasında yankılanan en temel çatışmalardan biridir. Birey her defasında yeni bir başlangıç yaptığını, bu kez farklı bir insanla yola çıktığını düşünse de; zaman ilerledikçe karşısındaki kişinin yine duygusal olarak ulaşılamaz, eleştirel, bağlanmaktan kaçınan ya da sınırları ihlal eden biri olduğunu fark edebilmektedir. Çoğu zaman “Neden hep beni üzen insanlara çekiliyorum?” veya “Neden doğru insanlar bana sıkıcı gelirken yanlış insanlara karşı yoğun bir tutku duyuyorum?” şeklinde dile getirilen bu sitem, toplumsal algıda sıklıkla bir şanssızlık, kısmetsizlik ya da tesadüf olarak adlandırılma eğilimi göstermektedir.

Oysa psikanalitik kuramlar, ilişkisel kendilik yaklaşımları ve bağlanma teorisi çerçevesinde incelendiğinde; bu durumun rastlantısal bir talihsizlikten ziyade, bireyin erken dönem ilişkisel yaraları, bilinçdışı nesne tasarımları ve tekrarlama zorlantısı (repetition compulsion) mekanizmasıyla yakından bağlantılı olabileceği düşünülmektedir. Bireyin “âşık olduğu” şeyin çoğu zaman somut bir bireyden ziyade, çocukluk evresinden çok iyi tanıdığı o çözülmemiş duygusal iklim olabileceği değerlendirilmektedir.

Aşk Sandığımız Şey Bir Aşinalık Arayışı mı?

Günlük dilde ve popüler kültürde iki insan arasında aniden beliren o karşı konulamaz çekim, çoğunlukla “ruh eşini bulmak” veya “büyük bir kimya” olarak romantize edilmektedir. Ancak klinik psikoloji penceresinden bakıldığında; bir insana karşı hissedilen o anlık ve yoğun çekimin her zaman sağlıklı bir sevginin habercisi olmayabileceği, bilakis sinir sisteminin tanıdık bir tehlikeyi ya da tanıdık bir ilişkisel kalıbı sezmiş olmasından kaynaklanabileceği kabul edilmektedir.

İnsan zihni ve bedeni, doğası gereği bilinçli düzeyde huzur, güven ve mutluluk aradığını ifade etse de; bilinçdışı düzeyde öncelikle aşina olduğu duygusal atmosferi aramaya meyillidir. Büyüme çağında sevginin kaygıyla, terk edilme korkusuyla, eleştiriyle ya da duygusal mesafeyle iç içe geçtiği ortamlarda yetişen bireyler için gerilim, aşkın zorunlu bir bileşeni gibi kodlanabilmektedir. Bu nedenle sakin, tutarlı, güvenli ve öngörülebilir bir partnerle karşılaşıldığında; sinir sistemi bu dinginliği yabancı, tekinsiz ve hatta “sıkıcı” olarak yorumlayabilmektedir. Kişinin kendisine iyi gelmeyeceğini bildiği insanlara çekilmesi; bilinen bir karmaşanın, bilinmeyen bir sükunetten daha az tehditkar algılanmasıyla açıklanabilmektedir.

Erken Dönem Bağlanma Yaraları ve Partner Seçimi

Bireyin yetişkinlikte kime kalbini açacağı, kimin onayına açlık duyacağı ve kimin ilgisini kazanmak için çabalayacağı, çocukluk çağında bakım veren figürlerle kurulan temasın niteliğiyle yakından ilişkili görülmektedir. Çocuk, dünyayı ve sevilmeyi anne babasının sunduğu aynalanma üzerinden öğrenmektedir:

• Ulaşılamaz Ebeveyni Yeniden Bulmak: Çocukluk evresinde duygusal olarak soğuk, mesafeli ya da zihnen orada olmayan bir ebeveyne sahip bireylerin; yetişkinlikte de benzer şekilde duygularını paylaşmayan, bağlanmaktan kaçınan partnerlere çekilme ihtimali yüksektir. Zihin, çocukken ulaşamadığı o duygusal onay kapısını, bugünkü partner üzerinden zorla aralamaya çalışabilmektedir.
• Koşullu Sevgi ve Kendini İspatlama Çabası: Yalnızca başarılı, uyumlu veya fedakar olduğunda sevgi gören bireyler; ilişkilerde de çaba sarf etmeden sevilmeye inanmakta güçlük çekebilmektedirler. Karşı tarafın sevgisini hak etmek için sürekli bir sınavdan geçme zorunluluğu hissettiren partnerler, bilinçdışına tanıdık bir “hak edilmiş sevgi” yanılsaması sunabilmektedir.
• Öngörülemezlik ve Kaygının Tutku Sanılması: Bir gün aşırı ilgili, ertesi gün sebepsizce uzaklaşan ebeveyn tutumlarına maruz kalmış bireylerin; belirsizliği yüksek ilişkileri “yoğun tutku” gibi yorumlayabildikleri bilinmektedir. Aralıklı pekiştirmenin yarattığı o hormonal dalgalanma, zihinde aşk ile alarm durumunu birbirine karıştırabilmektedir.

Tekrarlama Zorlantısı: Geçmişin Sahnesine Farklı Bir Son Yazma Arzusu

Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud tarafından tanımlanan tekrarlama zorlantısı, bireyin geçmişte yaşadığı ancak ruhsal aygıtında sindiremediği acı verici deneyimleri yetişkinlikte farkında olmadan yeniden sahnelemesi durumudur. Yeniden canlandırma olarak da adlandırılan bu döngünün altında, yıkıcı bir arzu değil; tam aksine yaralı bir benliğin o travmayı onarma ve kontrol altına alma çabası yatmaktadır.

Çocukken ebeveyninin sevgisini kazanamayan, ihmal edilen ya da terk edilen birey; o dönemde pasif, çaresiz ve savunmasız bir konumdadır. Yetişkinlik dünyasında benzer özellikler taşıyan “yanlış” bir partner seçildiğinde zihin, bilinçdışı düzeyde şu umuda tutunmaktadır: “Bu sefer kontrol bende, bu sefer kendimi sevdirebilirim, bu kez o soğuk duvarı aşarak bu hikayenin sonunu mutlu bitirebilirim.” Ancak geçmişin aktörleriyle bugünün sahnesinde aynı rolleri oynamaya devam etmek, çoğunlukla aynı hayal kırıklığının yeniden üretilmesiyle sonuçlanabilmektedir.

Kurtarıcı Rolü ve Değerlilik İllüzyonu

Yanlış insanlara yönelme örüntüsünde sıkça karşılaşılan bir diğer dinamik de bireyin ikili ilişkilerde “kurtarıcı” veya “tamir edici” rolüne bürünmesidir. Kişi, kendi hayatında düzen kuramayan, bağımlılıkları olan, duygusal olarak olgunlaşmamış ya da sürekli krizler üreten partnerleri adeta bir mıknatıs gibi hayatına çekebilmektedir.

Bu tutum dışarıdan yoğun bir fedakarlık veya empati gibi algılansa da, arka planında bireyin kendi varoluşsal değerini başkalarının ihtiyaçlarını karşılamak üzerinden inşa etmesi yatabilmektedir. Birey, ancak bir başkasının hayatını toparladığında, onun yaralarını sardığında vazgeçilmez olabileceğine ve terk edilmeyeceğine inanmaktadır. Karşı tarafı iyileştirme telaşı, kişinin kendi derinlerdeki yetersizlik ve sevilmeme kaygısıyla yüzleşmesini engelleyen koruyucu bir savunma kalkanı işlevi görebilmektedir.

Güvenli ve Sakin İlişkiler Neden Korkutur?

Pek çok insan “Neden hep yanlış insan?” sorusunu sorarken, aslında “Neden doğru ve güvenli insanlardan kaçıyorum?” gerçeğini gözden kaçırabilmektedir. Duygusal olarak olgun, sınırları net, sevgisini açıkça ifade eden ve tutarlı davranan bireylerle karşılaşıldığında yaşanan o anlık geri çekilme, şu içsel süreçlerden kaynaklanabilmektedir:

• Çıplak Kalma ve Kusurlarla Görünme Kaygısı: Kaotik ve çatışmalı ilişkilerde odak noktası sürekli partnerin sorunları, kavgalar ve krizlerdir. Bu durum bireyin kendi kusurlarını gizlemesine olanak tanır. Ancak sakin ve güvenli bir ilişkide hiçbir yapay kriz bulunmadığından, kişi tüm kırılganlığıyla görünür olmak zorunda kalır; bu da derin bir yetersizlik utancını tetikleyebilmektedir.
• Bağın İçinde Yutulma ve Özerkliği Yitirme Korkusu: Erken dönemde sınır ihlallerine maruz kalmış bireyler için yakınlaşmak, kendi benliğini kaybetmek ve ötekinin içinde erimek anlamına gelebilmektedir. Bu nedenle güvenli yakınlık, bir şefkat alanı değil adeta boğucu bir kapan gibi algılanabilmektedir.
• Dopamin Bağımlılığı ve Yangınsız Yaşayamamak: Yıllarca fırtınalı ilişkilerin iniş çıkışlarına alışmış bir sinir sistemi için sükunet, bir dinginlik değil uyuşukluk hissi yaratabilmektedir. Krizin olmadığı yerde tutkunun da olmadığına dair geliştirilen katı inanç, bireyi yeniden yangın çıkaran partnerlerin kollarına itebilmektedir.

Bu İlişkisel Döngüyü Esnetebilmeye Dair Yaklaşımlar

Hep benzer insanlara çekilme ve aynı yıpratıcı süreçleri yaşama kalıbını esnetebilmek, sabırlı bir kendilik farkındalığı ve içsel haritayı yeniden okuma çabasını gerektirmektedir:

• Tutku ile Kaygıyı Birbirinden Ayrıştırmak: Bir insanla tanışıldığında hissedilen o yoğun mide kasılmasının, heyecanın veya panik hissinin aşk değil; tetiklenen bir bağlanma kaygısı olabileceğini fark etmenin zihne alan açabileceği düşünülmektedir.
• İlişki Geçmişinin Ortak Paydasını Çıkarmak: Geçmiş partnerlerin ortak kişilik özelliklerini (örneğin; mesafeli olmaları, eleştirellikleri, duygularını saklamaları) tarafsızca listelemek, bireyin geçmişte hangi ebeveyn figürünü yeniden canlandırmaya çalıştığını görmesine yardımcı olabilmektedir.
• Sakinliğin İçinde Kalma Kapasitesini Geliştirmek: İlk etapta “heyecan verici” gelmeyen, tutarlı ve şefkatli insanlara hemen kapıyı kapatmamak; o dinginliğin getirdiği hafif huzursuzluğu tolere ederek bağın derinleşmesine izin vermeyi denemek onarıcı olabilmektedir.
• Kendi Kırılgan İhtiyaçlarını Sahiplenmek: Başkalarını iyileştirmeye veya kurtarmaya çalışmaktan geri adım atarak, asıl görülmeyi ve sevilmeyi bekleyen kendi içsel parçalarına şefkat göstermeyi öğrenmek sürecin önemli bir eşiği olarak değerlendirilmektedir.

Ne Zaman Bir Uzmandan Psikolojik Destek Alınmalıdır?

Yanlış insanları seçme örüntüsü bireyin hayatında kronik bir ilişkisel tükenmişliğe yol açtıysa, öz saygıyı bütünüyle aşındırdıysa ve kişi artık yalnız kalma korkusu ile örseleyici ilişkiler arasında sıkışıp kaldıysa profesyonel bir destek sürecinin gündeme alınması uygun bir adım olarak görülmektedir.

Klinik psikoterapi süreçlerinde amaç; bireye hangi partneri seçeceğine dair hazır reçeteler vermek değil, onu bu örüntülere iten erken dönem bağlanma yaralarını, içselleştirilmiş yetersizlik inançlarını ve tekrarlama zorlantısını güvenli bir terapötik alanda incelemektir. İçgörü odaklı psikodinamik terapiler ve şema yaklaşımları; bireyin geçmişin tamamlanmamış hesaplarını bugünün ilişkilerinde kapatma çabasından özgürleşebilmesine, sınırlarını koruyabilmesine ve gerçekten güvenli, karşılıklı ve doyumlu bağlar kurabilmesine katkı sağlayabilmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Neden bana değer veren insanlardan sıkılıp beni umursamayanlara çekiliyorum?

Bireyin büyüme sürecinde sevgi ancak bir mücadele, yoksunluk ya da onay arayışı sonucunda deneyimlendiyse; zahmetsizce sunulan koşulsuz sevgi zihne “sahte” veya “değersiz” gelebilmektedir. Birey, ulaşamadığı partnerin peşinden koşarak bilinçdışı düzeyde kendi değerini kanıtlama ihtiyacını canlı tutabilmektedir.

Bir insana karşı duyulan yoğun çekim her zaman aşka mı işaret eder?

İlk karşılaşmalarda yaşanan yoğun çekim dalgalanmaları, çoğunlukla iki insanın sağlıklı uyumundan ziyade; tarafların erken dönem savunma mekanizmalarının ve bağlanma yaralarının birbirini tanıması (aşinalık) sonucu ortaya çıkabilmektedir. Bu nedenle yoğun çekim, her zaman güvenli bir ilişkinin teminatı olarak görülmemektedir.

Hep aynı tip partnerleri seçme döngüsü zamanla değişebilir mi?

Kişinin kendi ilişkisel kalıplarını fark etmesi, çocukluktan taşıdığı ihtiyaçları bugünün dünyasında ayrıştırabilmesi ve sakin ilişkilerdeki belirsizliği tolere edebilme kapasitesini genişletmesiyle bu örüntülerin aşamalı olarak esneyebildiği bilinmektedir.