“Ben Böyleyim İşte” Dediğiniz Şey Belki de Bir Savunma: Karakter Zırhı ve Değişim Kaygısı

Sosyal ortamlarda, aile içinde veya ikili ilişkilerde bir çatışma anı yaşandığında en sık başvurulan sığınaklardan biri “Ben böyleyim işte, beni böyle kabul edin” cümlesidir. Kimi zaman öfkeyi kontrol edememek, kimi zaman duygusal olarak mesafeli durmak, sevgiyi gösterememek ya da eleştirilere kapalı olmak gibi katı tutumlar, bu tek cümleyle meşrulaştırılabilmektedir. Dışarıdan bakıldığında bu ifade, kişinin kendisiyle barışık olduğu, özgünlüğünü koruduğu ve sınırlarını net bir şekilde çizdiği izlenimini verebilir. Ancak ilişkisel psikoloji ve psikanalitik yaklaşımlar çerçevesinde incelendiğinde; “Ben böyleyim” söyleminin her zaman sahici bir kendilik kabulü olmadığı, çoğu zaman kırılgan bir iç dünyayı korumak adına inşa edilen köklü bir savunma mekanizması olabileceği düşünülmektedir.

Bireyin değişime ve esnemeye karşı kurduğu bu katı dilin, zihnin incinmekten, yetersiz hissedilmekten ya da kontrolü kaybetmekten korunmak için geliştirdiği görünmez bir zırh işlevi görebileceği değerlendirilmektedir.

Karakter mi, Yoksa Yerleşik Bir Savunma mı?

Psikodinamik kuramın önemli temsilcilerinden Wilhelm Reich, bireylerin erken dönemde maruz kaldıkları duygusal çatışmalar ve engellenmeler karşısında bir karakter zırhı geliştirdiklerini ifade etmektedir. Çocuklukta acı veren duygularla baş edebilmek adına geliştirilen anlık savunmalar, zamanla tekrarlana tekrarlana katılaşmakta ve kişinin benliğiyle bütünleşmektedir.

Klinik literatürde bu durum, savunmanın “egoya uyumlu” hale gelmesi olarak tanımlanmaktadır. Yani kişi artık o soğukluğu, katılığı, aşırı gururu veya öfkeyi bir savunma aracı olarak değil; doğrudan kendi doğuştan gelen karakteri, mizacı ya da değişmez özü gibi algılamaya başlamaktadır. “Ben yapı olarak mesafeliyim” diyen bir bireyin iç dünyasında, aslında yakınlaştığında terk edilme veya yok sayılma kaygısıyla baş edemeyen bir parçanın saklanıyor olabileceği öngörülmektedir. Savunma, kimliğin ta kendisi haline geldiğinde değişimin yarattığı tedirginlik de bertaraf edilmeye çalışılmaktadır.

Bu Cümlenin Ardına Saklanan İçsel Süreçler

Bir tutumu ya da ilişki biçimini “Ben böyleyim” diyerek dokunulmaz kılma çabasının arkasında, genellikle zihnin yüzleşmekten çekindiği bazı temel duygusal kaygıların yer aldığı görülmektedir:

• Kırılganlığı ve Hata Payını Gizleme İhtiyacı: Kendi davranışının karşı tarafta yarattığı incinmeyi kabul etmek, bireyin kendi eksikliğiyle ve kusurluluğuyla yüzleşmesini gerektirmektedir. Zihin, bu yetersizlik utancını taşımakta zorlandığında, suçu kendi yapısına ya da doğasına yükleyerek sorumluluk almaktan kaçınabilmektedir.
• Değişimin Getirdiği Belirsizlik Korkusu: Bildik bir kusur, bilinmeyen bir iyileşmeden her zaman daha güvenli algılanabilmektedir. Birey bugüne kadar o sertliğiyle, sessizliğiyle ya da mesafesiyle hayatta kalmayı başarmıştır. O zırhı gevşetmek, savunmasız kalmak anlamına geldiği için zihinsel aygıt mevcut durumu bir kader gibi konumlandırma eğilimi gösterebilir.
• Terk Edilme ve Reddedilme Kaygısına Erken Önlem: Karşı tarafa “Ben buyum, işine gelirse” mesajını vermek, aslında “Beni gerçekten tanırsan ve değiştirirsen beni terk edebilirsin, o yüzden baştan duvarlarımı koyuyorum” demenin dolaylı bir biçimi olabilmektedir.

Çocukluk Çağında İnşa Edilen Zırhın Kökenleri

Yetişkinlikte bir mizaç özelliği sanılan pek çok katı kalıbın, çocukluk evresindeki aile ikliminde geliştirilen hayatta kalma stratejileriyle ilişkili olabileceği kabul edilmektedir:

• Duyguların Görülmediği Ev Ortamları: Üzüntüsü, korkusu veya şefkat arayışı alay konusu edilen ya da görmezden gelinen çocukların, duygularını dışa vurmayı “tehlikeli” olarak kodlayabildikleri bilinmektedir. Bu çocuklar büyüdüklerinde “Ben sevgimi gösteremem, yapım böyle” diyen yetişkinlere dönüşebilmektedirler. Oysa bu soğukluk bir mizaç değil; çocukken duygusal olarak yalnız bırakılmanın bıraktığı bir savunma izidir.
• Aşırı Kontrolcü ve Yargılayıcı Ebeveyn Tutumları: Sürekli eleştirilen veya sınırları ihlal edilen ortamlarda büyüyen bireylerin, kendi varoluşlarını koruyabilmek adına aşırı inatçı, tavizsiz ve buyurgan yapılar geliştirebildikleri gözlemlenmektedir. Yetişkinlikte “Ben asla geri adım atmam” duruşu, aslında çocukken çiğnenen sınırların gecikmiş bir savunması olarak okunabilmektedir.

Çocukken savunmasız bir benliği koruyan bu kalkanlar, yetişkinlik dünyasında diğer insanlarla sahici, esnek ve derin bağlar kurmanın önündeki en büyük bariyere dönüşebilmektedir.

Katılaşan Kimliğin İlişkisel Bedelleri

Kişinin her türlü davranışını “Ben böyleyim” zeminine oturtması, başlangıçta bir konfor alanı sunsa da zamanla ilişkilerde ciddi bir yıpranmaya ve içsel bir yalnızlığa yol açabilmektedir.

Karşı tarafın anlaşılma, onarılma ve duygusal temas talepleri her defasında bu katı duvara çarptığında; ilişkideki paylaşım zemini yavaş yavaş aşınmaktadır. Partner veya arkadaşlar, değişmeyen ve esnemeyen bu yapı karşısında zamanla çaba sarf etmekten vazgeçerek duygusal olarak geri çekilmektedirler. Kişi dışarıdan güçlü ve sarsılmaz görünse de, kendi elleriyle ördüğü o zırhın içinde temas edilemeyen, anlaşılamayan derin bir yalnızlıkla baş başa kalabilmektedir.

Zırhı Yavaşça Aralamak: Sahici Bir Kendilik Arayışı

“Ben böyleyim” kalıbını sorgulamak, kişinin kendi özünden veya değerlerinden vazgeçmesi anlamına gelmemektedir. Aksine bu sorgulama; bireyin kim olduğunu zannettiği o savunmalar ile kendi sahici ihtiyaçlarını birbirinden ayrıştırabilme sürecidir:

• Davranış ile Kimliği Ayrıştırmak: Sergilenen tutumun değişmez bir mizaç mı, yoksa geçmişten devralınan bir korunma refleksi mi olduğunu fark etmek ilk adım olarak değerlendirilebilir. “Ben öfkeliyim” demek yerine “Öfke, benim çaresizlik karşısında başvurduğum tanıdık bir tepki” diyebilmek zihne hareket alanı kazandırabilmektedir.
• Karşı Tarafın Duygusuna Alan Açmak: Bir eleştiri veya talep geldiğinde hemen savunma duvarının arkasına saklanmak yerine; “Bu davranışım seni nasıl hissettiriyor?” sorusunu sormayı denemek, ilişkideki katılığı esnetebilmektedir.
• Kırılganlığı Güçsüzlük Olarak Görmemek: Özür dilemenin, geri adım atmanın veya ihtiyaçları dile getirmenin bir zayıflık değil; olgun bir benlik kapasitesinin göstergesi olduğunu hatırlamak savunma ihtiyacını azaltabilmektedir.

Psikolojik Destek Süreci

Kişinin katılaşmış davranış kalıpları ikili ilişkilerini sürekli bir tıkanıklığa sürüklüyorsa, iş ve sosyal yaşamında derin çatışmalara yol açıyor ve buna rağmen esnemekte yoğun bir direnç yaşanıyorsa profesyonel bir destek sürecinin gündeme alınması uygun bir yaklaşım olarak değerlendirilmektedir.

Psikoterapi ortamında amaç; bireyin yıllarca titizlikle inşa ettiği o savunma zırhını zorla elinden almak değildir. Zihnin o zırhı hangi tehlikelere, hangi erken dönem yaralarına karşı ördüğünü güvenli bir terapötik bağ içinde anlamlandırmak hedeflenmektedir. İçgörü odaklı psikodinamik psikoterapiler; bireyin kendisini korumak adına sığındığı katı kimlik etiketlerinden özgürleşebilmesine, kusurluluğuyla barışabilmesine ve ilişkilerinde daha esnek, sahici ve doyurucu bir varoluş sergileyebilmesine katkı sağlayabilmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

İnsanın “Ben böyleyim” demesi tamamen sağlıksız bir durum mudur?

Kişinin temel değerlerini, etik sınırlarını ve kişisel tercihlerini korumak adına sınır çizmesi sağlıklı bir kendilik göstergesidir. Ancak bu ifade; öfkeyi, ilgisizliği, empati yoksunluğunu ya da zarar verici tutumları meşrulaştırmak ve sorumluluktan kaçmak için kullanılıyorsa bir savunma mekanizmasına dönüşmektedir.

Yetişkinlikte yerleşmiş olan bu kişilik özellikleri gerçekten esneyebilir mi?

Karakterin doğuştan gelen mizaç boyutları bulunsa da, ilişkisel örüntüler ve savunma mekanizmaları öğrenilmiş yaşantılara dayanmaktadır. Birey içsel dinamiklerini fark edip güvenli ilişkisel deneyimler yaşadıkça, bu katı kalıpların zaman içinde esneyebildiği bilinmektedir.

Bir savunma mekanizması ile gerçek karakter özelliği nasıl ayırt edilebilir?

Gerçek bir karakter özelliği bireye ve çevresine huzur, esneklik ve doyum sağlarken; savunma mekanizması olan tutumlar genellikle arkasında bir gerginlik, suçluluk, ilişkisel kopuş ve yalnızlık hissi barındırmaktadır.